چهار سوی علم

در فصل تابستان رنگ تمام درختان سبز است.

اگر چه رنگ سبز گاهی روشن است و گاهی تیره ، ولی گویی خداوند تمام برگ ها را طبیعت با یک قلم رنگ کرده است.

در پاییز همین برگ به رنگ های گوناگونی در می آیند.

حال ببینیم چرا؟

می دانیم که سبزینه ، یا کلروفیل ، باعث سبزی برگ هاست. سبزینه ، یک کارخانه ی غذاسازی است که در داخل هر برگی وجود دارد.

دو سوم ماده ی رنگی داخل برگ را همین « سبزینه » تشکیل می دهد.

رنگ های دیگری نیز در داخل برگ ها وجود دارد ، ولی مقدار سبزینه آن قدر زیاد است که مانع می شود ما آنها را ببینیم .

حال ببینیم رنگ های دیگر موجود در برگ ها کدامند .

ماده ی زرد رنگی وجود دارد که حاوی اکسیژن ، هیدروژن و کربن است و اگزانتوفیل نامیده می شود. این ماده حدود 23 درصد از رنگ آمیزی برگ را تشکیل می دهد . « اگزانتوفیل » را به فارسی زردینه می گوییم.

کاروتین ماده ی دیگری است که رنگ هویج را پدید می آورد . ده درصد هم از این ماده در برگ موجود است.

آنتوسیانین ماده ی دیگری موجود در برگ است که رنگ قرمز روشن را در « بلوط » و « افرا » پدید آورده است.

در تابستان هیچ یک از رنگ های بالا غیر از رنگ سبز در گیاهان دیده نمی شوند. اما وقتی که هوا سرد می شود غذای ذخیره شده در برگ ها به شاخه ها و تنه ی درخت سرازیر می شود.

چون در فصل زمستان دیگر غذایی تولید نخواهد شد از این رو سبزینه ی داخل برگ ها تجزیه شده ، از بین می رود . پس اینست دلیل آنکه چرا در پاییز برگ ها به رنگ های گوناگون در می آیند ، رنگ های دلپذیری که آدمی از تماشای آن بسی لذت می برد.

پیش از آنکه برگ ها بریزند لایه ای از سلول های بهم فشرده در پای هر برگ تشکیل می شود . سپس وقتی که باد می وزد برگ ها برزمین می ریزند . آنگاه بر روی هر شاخه نشانی باقی می ماند که جای هر برگ فرو افتاده را به ما می نمایاند.

بیشتر درختانی که همیشه سبزند تمام برگ های خود را در فصل زمستان از دست نمی دهند . بلکه به تدریج در طول سال ، برگ های خود را عوض می کنند . از این رو ما همواره آنها را سبز می بینیم.

پادشاهان در اروپا بر آن به عنوان یک منبع ثروت ، چشم دوخته بودند.

در حالی که منابع نقره « اسپانیا » رو به کاهش می رفت ، پادشاه آن کشور از کشف امریکا خرسند شده بود چون این سرزمین معادن بزرگی از نقره را به او مژده می داد. این معادن در مکزیک و پرو قرار داشتند.

امروزه ، شما روی آسفالت قدم می زنید، رانندگی و دوچرخه سواری می کنید و در همه جا آنرا در زندگی روزمره خود می بینید.

ولی آیا می دانید که آسفالت را در زمان های بسیار قدیم نیز مردم می شناختند و مورد استفاده قرار می دادند؟

آسفالت دارای یک حالت رطوبت ناپذیری است . نخستین بار آن را بابلیان شناختند و نامش را هم « قیر » یا « لجن » نهادند.

مدت ها بعد رومیان نیز آنرا شناختند و آن ها هم آن را قیر می خواندند.

یکی از راه هایی که گیاه از نوع خود گیاه دیگری به وجود می آورد به وسیله ی دانه است.

همانگونه که پرندگان تخم می گذارند تا پرنده ای از نوع خود به وجود آورند ، گیاهان نیز دانه تولید می کنند تا گیاه دیگری از آن درست شود.

البته گل ها یا شکوفه های یک گیاه باید باروَر باشند، و گرنه دانه ای که به وجود می آید هرگز نخواهد رویید.

دانه پس از رشد و کمال باید به استراحت پردازد. دوره ی استراحت برای انواع دانه ها گوناگون است . بیشتر آنها اگر یک زمستان استراحت نکند آمادگی برای رویش پیدا نخواهند کرد.

نخست ببینیم ابر چگونه درست می شود:

هوای گرم مرطوب به آسمان برمی خیزد . چون به ارتفاع معینی برسد ، خنک می شود . آنگاه دیگر نمی تواند رطوبت خود را به شکل بخار آب نگه دارد. از این رو ، رطوبت های زیاد به شکل قطره های کوچک آب  و یا ذره های بسیار ریز یخ در می یاید، و این ها هستند که ابرها را پدید می آورند.

درختان مانند همه ی موجودات زنده برای رشد خود نیاز به غذا دارند.

درخت از کجا مواد غذایی را می گیرد؟

درخت آب و مواد معدنی را از خاک ، و گاز کربنیک را از هوا می گیرد.

سبزینه ی برگ درختان انرژی لازم را از نور خورشید گرفته ، با آن مواد قندی ، نشاسته ای و سلولز می سازد.

بنابراین ، درختان برای ادامه ی حیات و رشد به یک سلسله اعمال شیمیایی دست می زنند.

غروب سرخ فام زیبا با آن همه رنگ های بهم آمیخته و موّاجش ، یکی از لدپذیر ترین مناظر طبیعی است. به هنگام تماشای این منظره شاید هم به خود گفته باشیم :« اوه، خورشید چه قرمز شده!!»

البته باید بدانیم که این خود خورشید نیست که هنگام غروب، قرمز می شود . بلکه این تنها نظر ماست که در آن لحظه ی خاص ، خورشید را بدینگونه جلوه گر می یابیم .

ما حتی نمی دانیم عمر اقیانوس ها چقدر است. اما گویا این مسلم است که در مراحل نخستین تکامل زمین ، هیچ اقیانوسی وجود نداشت.

امروزه در عمق اقیانوس ها کاوش می کند تا چیزهای بیشتری درباره شان بفهمد.

دوره ی فلوژیستون (1790-1650میلادی ) سده ی هیجدهم میلادی ، دوران رواج نظریه ی فلوژیستون در شیمی بود . این نظریه که بعداً رد شد، عمدتاً بر اندیشه های گئورگ ارنست اشتال استوار بود.

اگر مقداری بطانه داشته باشید و بخواهید آن را سفت کنید ، چه کار می کنید؟

حتماً آن را مشت و مال داده ، خوب در هم می فشرید . طبیعی است که هر قدر بیشتر آن را بفشرید سفت تر خواهد شد.

الماس هم به همین روش در طبیعت درست شده . یک صد میلیون سال قبل که زمین مراحل سرد شدن را می پیمود ، در درونش توده ای از سنگ های گداخته و مایع وجود داشت که تحت فشار و حرارت زیاد بود . کربن نیز که تحت چنین شرایطی قرار داشت بر اثر فشار زیاد و حرارت ، به سنگی بسیار سخت تبدیل شد که ما آن را الماس می نامیم .

راستی چگونه نمک وارد اقیانوس ها شده ؟ پاسخ خیلی ساده ی این سوال آنست که اصلا کسی نمی داند نمک چگونه به اقیانوس ها راه یافته است!

البته این را می دانیم که نمک چیزی است که در آب حل می شود و بدینگونه همراه با آب باران ، به داخل اقیانوس جریان می یابد . یعنی نمکی که بر سطح زمین است پیوسته با آب باران حل شده ، وارد اقیانوس می شود. با اینوصف نمی دانیم آیا همین موضوع کافی است که پاسخگوی آن همه نمک فراوانی باشد که در اقیانوس ها وجود دارد؟

برای بازشناختن قارچ های سمی از قارچ های خوراکی هرگز نباید آن را زیر زبان آزمایش کنیم. هر چه برای آزمایش این قارچ ها شنیده اید ، همه را فراموش کنید. همچنین راه های را که برای آزمایش چنین قارچ ها تاکنون می پیموده اید، همه را رها کنید. زیرا شما هرگز نباید قارچی را که در جایی سبز شده بخورید ویا حتی آنرا مزه مزه کنید.

دانش بشری پیشرفت های زیادی کرده است .

در آزمایشگاه های علمی بیشتر موادی که در طبیعت موجود است عینا تهیه می شود . ولی با این وصف هنوز هیچ دانشمندی نتوانسته است از عهده ی ساختن یک ماده ی اسرار آمیز به نام پروتوپلاسم برآید . پروتوپلاسم قسمت زنده ی بدن حیوانات و گیاهان می باشد.

حیوانات و گیاهان چربی هایی در اندام خود دارند ، خواه به صورت جامد و یا مایع.

اغلب چربی های حیوانی جامد می باشند.

چربی اگر مایع باشد معمولا آنرا روغن یا « روغن چربی » می گویند . ولی همه ی روغن ها ، چربی نیستند.

هرگاه صوتی پدید آید ،حتماً جسمی در آنجا به حالت ارتعاش درآمده است ، جسمی که پیوسته می لرزد و به این سو و آن سو حرکت می کند.

پس صدا بر اثر « ارتعاش » اجسام پدید می آید .

سنگ محکمی در معرض عمل باد ، باران و یخبندان قرار می گیرد .

سپس خرد می شود و بعد به اجزای بسیار ریزی تقسیم می شود . هرگاه این اجزا به اندازه ای خرد و ریز شوند که قطرشان به نیم تا 5/2 میلیمتر برسد ، شن یا ماسه نامیده می شوند .

ماسه از ذرات مواد معدنی که سنگ ها را به وجود می آورند ، نیز درست می شود . بنابراین ، می توان هر یک از این سنگ ها ی معدنی را ماسه پیدا کرد.

شاید شما تصویرهایی از سحابی ها در کتاب ها دیده باشید . تصویرهایی حلزونی شکل ، گرداب گون و ابر مانند . ولی انتظار نداشته باشید که در آسمان نیز عین همین چیزها را بیابید.

بیشتر سحابی ها بقدری کم رنگند که بی تلسکوپ نمی توان آنها را دید .

نخستین بار که سحابی ها به وسیله ی تلسکوپ های کوچک دیده شد چیزی به شکل غبار بود . از این رو در زبان لاتین واژه ی « نبولا » برای آن برگزیده شده که به معنای « غبار » است .

مطالعه در سنگواره ( فسیل ها ) دارای اهمیت بسیار است . زیرا به انسان کمک می کند تا از گذشته ی خود چیزهایی بفهمد و همچنین درباره ی حیواناتی ، که میلیون ها سال پیش می زیستند ، مطالبی فراگیرد .

مطالعه در سنگواره ها به قدری اهمیت دارد که خود یک رشته علم جداگانه ای بوجود آورده است به نام دیرین شناسی .

برای آن که به منشأ بادها پی ببریم آنها را از دو جهت بررسی می کنیم :

یکی در سطح منطقه ای و دیگر در سطح جهانی .

گاهی ممکن است اختلاف فشار هوا در منطقه ی کوچک شما رخ دهد . در این صورت ، باد محلی خواهد بود .

مثلا اگر شما در نزدیکی ساحل زندگی کنید، هر روز شاهد نوعی باد محلی ، خواهید بود.

همه می دانیم که لوبیا چیزی نیست که خود قادر به جست و خیز باشد.

با این وصف ، گاهی در درون آن چیزی نهفته که باعث حرکت آن گردیده ، به نظر ما می آورد که لوبیا خود در حال جستن است .

آیا می دانید چه چیزی این گونه درون لوبیا قرار می گیرد و آن را متحرک می سازد؟

رادیوم عبارتست از عنصر رادیواکتیو.

حال ببینیم معنای « رادیواکتیو» چیست؟

هر عنصری از اتم هایی چند درست می شود . بیشتر اتم ها ثابتند ، یعنی شکل کنونی خود را از دست نمی دهند . ولی سنگین ترین اتم ها ، که تعدادی چندند ، متلاشی و تباه می شوند و به صورت اتم های دیگر در می آیند .

بسیار دشوار است کسی که در جهان امروز زندگی می کند چیزی درباره ی رادیواَکتیویته نشنیده یا از آن نگرانی احساس نکرده باشد.

می دانیم آزمایش بمب های اتمی تولید « رادیواکتیویته » می کند و همین امر یکی از بزرگترین مشکلات امروز بشر گردیده است .

غار، از دیر باز ، با تاریخ بشر به طرز جالبی همبستگی داشته است . می دانیم که در اواخر عصر حَجَر قدیم ( یا دوره ی دیرینه سنگی ) مردم چون پناهگاهی در زمستان نداشتند ، به درون غارها پناه می بردند .

ولی مدتها پس از آنکه بشر دیگر از غار بعنوان خانه استفاده نکرد، عقاید شگفتی نزد مردم باستان درباره ی غارها رواج یافت .

یونانیان عقیده داشتند که غارها معبد خدایانشان زئوس ، پان ، دیونیسوس رومیان آنها را خانه ی پریان غیب گویان می دانستند.

آیا تا کنون ستارگان را طوری نگاه کرده اید که از نحوه ی قرارگرفتن آنها خطوط و شکل هایی در ذهن خود برایشان ترسیم کنید؟

در روزگار باستان مردم این کار را تقریباً در همه جای جهان می کردند و به هر گروه از ستارگانی که گرد هم قرار می گرفتند ، نامی می دادند.

پس هر گروهی از ستارگان بدینگونه در قالب شکلی ترسیم شده ، میان شان رابطه ای برقرار می گردید . هر گروه از این ستارگان را به فارسی یک « صورت فلکی » یا « برج » می نامند ، ولی به انگلیسی آنرا می گویند : کانستِلیِ شِن constellation که از واژه ی لاتین ( ستِلا ) گرفته شده و به معنای « مجموعه ی ستارگان » است .

کوه ها بسیار بزرگ و غول پیکرند. آدمی از تماشای آنها شاید چنین بیندیشد که کوه ها هیچ گاه در گذشته تغییر شکل نداده و در آینده نیز به همین گونه باقی خواهند ماند .

ولی زمین شناسان با مطالعات خود درباره ی کوه ها ثابت کرده اند که آنها همیشه به یک شکل نبود ، بلکه پیوسته دگرگون می شوند .

روزگاری همین که ستاره ی دنباله داری در آسمان پیدا می شد ، مردم از ترس به خود می لرزیدند . آنان می پنداشتند که ستارگان دنباله دار پیک ها و علایم بلا هستند و رسیدن بلا و وبا ، یا جنگ و مرگ را پیش آگهی می دهند .

همانگونه که می دانید دانشمندان دست به همه گونه آزمایش زده اند تا ببینند آیا در جاهای دیگر این جهان ، « زندگی » وجود دارد یا نه .

طبیعی است پیگردی در منظومه ی خودمان برای یافتن نشانه های زندگی ، آسان تر است تا آنکه بخواهیم به فضاهای خارجی از آن دست بیابیم .

یکی از جاهایی که برخی از دانشمندان نوعی زندگی را در آنجا حدس می زنند ، کره ی مریخ است .

بیشتر ما وقتی درباره ی گرداب می اندیشیم ، انبوه آبی را در دریا به نظر می آوریم که با حرکت چرخشی خود ، کشتی ها و آدم ها را فرو می مکد .

اگر چه غالب گرداب ها خطرناک اند ، ولی در اقیانوس آزاد هیچ گونه بلعیدن یا جریان فرو مکنده ای ، ندارند .

حال ببینیم گرداب چیست ؟

امروزه اگر شما سوالی درباره ی طبیعت داشته باشید انتظار دارید که یک جواب درست و علمی بشنوید . اما در زمان های قدیم مردم  برای بیان مجهولات خود افسانه می پرداختند.

افسانه ای که یونانیان برای انعکاس صدا پرداخته بودند خیلی دلرباست. آیا مایلید آنرا بدانید؟ افسانه اینست: